۱۴ سال پس از زلزله بم چه چیزی به دانش ما اضافه شده است؟

1 بم و خاطره ای ناخوشایند

معمولاً حوادث ناگواری همچون زلزله بم به سادگی از خاطره ها پاک نمی شود. جدای از گرامیداشت یاد و خاطره ی جان باختگان این حادثه، یادآوری این حوادث تلخ چه سودی دارد؟

۱۴ سال پیش در چنین روزی ساعت ۵:۲۶ بامداد هنگامی که بیشتر هموطنان ما در بم خواب بودند زلزله ای به قدرت ۶٫۶ در مقیاس بزرگای گشتاوری ۲۶ هزار قربانی و ۲۲ هزار مجروح بر جای گذاشت. آمار غیر رسمی از کشته شدن ۴۳ هزار نفر خبر می دهد. در این حادثه ی دلخراش ارگ ۲۵۰۰ ساله ی بم نیز به عنوان بزرگترین سازه ی گلی جهان به خاطره ها پیوست.

در این مدت زلزله های متعددی در کشور به وقوع پیوسته که مهمترین آن ها زلزله کرمانشاه است. زلزله کرمانشاه بار دیگر به ما یادآور شد که زمین قصد آرام گرفتن ندارد. همچنین درس های فراوانی نیز به ما آموخت.

زلزله کرمانشاه و اقدامات ایمنی هنگام وقوع زلزله و پس از آن

زلزله چیست و چرا رخ می دهد؟

دلایل زیادی برای رخداد زلزله وجود دارد که آخرین مورد آنها به تازگی گناهان متعدد مردم یک شهر معرفی شده است. با این وجود 1مندان بر این باورند که دلیل اصلی زلزله خیزش، رانش و فشار لایه های زمین به یکدیگر است.

زمین یکپارچه نیست و از قطعات متعددی تشکیل شده است. فاصله ی بین این قطعات را «گسل» (Fault) می نامند. در تهران که اخیراً چشمه ای کوچک از زلزله در آن احساس شد ۳ گسل عمده وجود دارد. گسل شمال، جنوب و مشاء گسل های اصلی تهران هستند که می توانند برای آینده تهران خطرآفرین باشند.

مردم کلان شهرهایی همچون تهران جدای از خطرات وقوع زلزله با مشکلاتی همچون آلودگی هوا نیز دست و پنجه نرم می کنند.

امکان تکرار زلزله بم

در حقیقت هر روز احتمال بروز زلزله های بزرگتر افزایش می یابد. روند بی رویه ی ساخت و ساز و تغییرات عمده ی انسان در بافت زمین هر روز این کره ی دوست داشتنی را عصبی تر از گذشته می کند.

زلزله بم با این میزان تلفات 1 نیست که تاریخ کشور به خود ندیده باشد و زمین لرزه های به مراتب بزرگتر و مرگبارتری نیز رخ داده اند. در مطلب «زمین لرزه های مرگبار تاریخ ایران، از دامغان تا کرمانشاه» به تعدادی از این زمین لرزه ها اشاره کردیم.

زمین لرزه های مرگبار تاریخ ایران، از دامغان تا کرمانشاه

با این وجود هنگام وقوع زلزله عوامل زیادی در میزان تلفات تأثیرگذار است. ساعت و تاریخ زلزله اهمیت زیادی دارد. زلزله بم در ساعات انتهای بامداد رخ داد که بیشتر مردم در منازل خود و در عمیق ترین مرحله ی خواب بودند. بافت خانه ها و مهندسی آنها نقش کلیدی در میزان تلفات دارد. زلزله بم در منطقه ای از کشور رخ داد که بیشتر خانه ها استحکام پایینی داشتند.

البته ۱۴ سال پس از این حادثه و با رخداد زلزله کرمانشاه شاهد هستیم که همان خانه های گلی از برخی آپارتمان های مدرن (مقصود مسکن مهر نیست!) امنیت بیشتری دارند. حدأقل در زلزله بم مصالح سنگین بر سر مردم خراب نمی شد.

آنچه از زلزله بم آموختیم

به راستی که انسان فراموشکار است! مشکل ما این است که زود فراموش می کنیم. متأسفانه آموخته ایم تا مشکلی برای خودمان پیش نیاید از آن چیزی نیاموزیم. مهم نیست مسئولین اجرایی باشیم یا یک شخص ساده در گوشه ای از مملکت!

اتفاقات هرچقدر هم بزرگ باشند در نهایت تأثیری بیش از یک سال بر ما ندارند. ما این حوادث را اجتناب ناپذیر می دانیم و عمر را دست خدا می دانیم. مسئولین هم برای فرار از زیر بار مسئولیت و رسیدگی به مشکلات، این حوادث را به امور ماورایی ارتباط می دهند. هنگامی که پای امور ماورایی در میان باشد دلیلی برای مقابله وجود نخواهد داشت چراکه تمام امور ماورایی در اختیار خداست. اختیار خدا هم نامحدود بوده و باید تسلیم خواست او شد.

خواست او

کسی منکر قدرت بی نهایت خداوند و تسلیم شدن در برابر اراده ی او نیست. مشکل اینجاست که ما قضا و قدر را با یکدیگر اشتباه گرفته ایم. بیشتر ما این داستان شیرین را از حضرت علی شنیده ایم:

حضرت با تنی چند از همراهان خود جهت استراحت در سایه ی دیواری نشستند. دیوار سست نشان می داد و آثار ریزش در آن مشاهده شد. ایشان از زیر دیوار بلند شدند و به سایه ی دیگری شتافتند. یکی از یاران حضرت خطاب به ایشان گفتند که «آیا از قضای الهی می گریزی؟» ایشان پاسخ دادند «از قضای الهی به قدر الهی پناه می برم.»

اگر مسئولین کشور نیز به جای ارتباط دادن بلایای طبیعی به ماوراءالطبیعه، به علوم زمین شناسی باور داشته باشند و با مقیاس ها و اندازه هایی که خداوند در اختیار انسان قرار داده، ساختمان های محکم تر و اقدامات ایمنی بیشتری در دستور کار قرار دهند شاید پس از بروز حوادث این چنینی کام هموطنان ما کمتر تلخ شود.

راهکار چیست؟

چندی پیش ساختمانی را مشاهده کردیم که مهندس ناظر آن جواز پایان کار را صادر کرده بود. جوازی که در انتهای آن نوشته شده «شناژ ضلع شمالی وجود ندارد. عواقب احتمالی متوجه شخص مالک است.» هنوز برایمان روشن نشده که در صورت بروز حادثه و فروریختن ساختمان، مالک خطاکار است یا مهندس ناظر؟ شهرداری یا مجلس؟ زمین شناسی یا علوم ماوراءالطبیعه؟ خطاکار هرکسی باشد بدون شک این ساختمان با وقوع زلزله بالای ۷ ریشتر فرو می ریزد. در اینجا مشخص می شود ادعای اینکه «گناه باعث به وجود آمدن زلزله می شود» پر بی راه هم نیست. همه ی این افراد که نام بردیم به نوعی گناه کارند.